د منځني ختیځ یو جیوپولیتیک کړکېچ په زیاتېدونکي ډول په نړیوال بشري ناورین بدلېږي، او د ملګرو ملتونو ادارې خبرداری ورکوي چې په افریقا کې لوږه مخ پر زیاتېدو ده او په افغانستان کې د خوارځواکۍ وضعیت لا خراب شوی دی.
نږدې ۱۰۰ ورځې وروسته له هغه چې په سیمه کې کړکېچ پیل شو، د هرمز تنګي کې دوامداره بېثباتي، چې د انرژۍ او سوداګرۍ یوه مهمه نړیواله لار ده، د عرضې ځنځیرونه ګډوډ کړي، د سون توکو او ترانسپورټ لګښتونه یې لوړ کړي او لا له وړاندې کم تمویل شوې بشري مرستې یې تر فشار لاندې راوستې دي.
سره له دې چې د متحده ایالات او ایران ترمنځ نازک اوربند ټینګ شوی، خو وخت ناوخت نښتې او روانه نامعلومي لا هم نړیوال لوژستیک اغېزمنوي او د زیانمنو خلکو ته د مرستو رسولو لګښتونه لوړوي.
د پنجشنبې په ورځ په نیو یارک کې د ملګرو ملتونو په مرکزي دفتر کې، د د خوړو نړیوال پروګرام سرپرست اجرایي رئیس کارل سکاو وویل، هغه خبرداری چې مخکې د انرژۍ د بیو د لوړېدو په اړه ورکړل شوی و، اوس په واقعیت بدلېږي.
هغه خبریالانو ته ویلي : «هغه څه چې موږ یې په اړه خبرداری ورکړی و، اوس په عملي ډول په ډېرو ځایونو کې روان دي.»
د خوړو نړیوال پروګرام مخکې خبرداری ورکړی و چې که د تېلو بیه له هر بیرل ۱۰۰ ډالرو پورته پاتې شي، نو د انرژۍ او خوراکي توکو د بیو ترمنځ د اړیکې له امله به تر ۴۵ میلیونه نور کسان له لوږې سره مخ شي.
په سومالیا کې ۲.۵ میلیونه نور کسان له شدیدې خوړو نشتوالي سره مخ شوي دي. په افغانستان کې ۲.۳ میلیونه نور خلک شدیدې لوږې ته ټېل وهل شوي، او په سریلانکا کې ۱.۳ میلیونه نور کسان اغېزمن شوي دي.
سکاو وویل چې د دې ستونزې لاملونه په هېوادونو کې توپیر لري، خو پکې د خوړو د بیو لوړوالی، د مرستو کم تمویل او د عملیاتي لګښتونو زیاتوالی شامل دي، چې د بشري مرستو د رسېدو وړتیا محدودوي.
د سرې (کیمیاوي کود) لوړې بیې ښايي په ختیځې افریقا کې د کرنې تولید راکم کړي او د راتلونکي فصل پر مهال د خوړو د کمښت خطر زیات کړي.
دغه کړکېچ نړیوال بشري عرضوي ځنځیرونه هم اغېزمن کړي دي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو صندوق خبرداری ورکړی چې د سمندري لېږد مسیرونو بدلولو د توکو د رسېدو موده له دوو تر څلورو اونیو پورې زیاته کړې، په داسې حال کې چې د منځني ختیځ په لارو کې هوايي لېږد محدود شوی او بندرونه له ګڼهګوڼې سره مخ دي.
د یونیسف د لوژستیک مشر ژان-سېدریک میوس ویلي: «د ترانسپورټ لګښتونو زیاتوالی دا مانا لري چې د ماشومانو د ژوند ژغورونکو توکو لپاره لږې پیسې پاتې کېږي.»
د هند څخه افریقایي هېوادونو ته د واکسینونو د هوايي لېږد لګښتونه تر ۷۰ سلنې پورې لوړ شوي، او د درملیزو خوړو د انتقال لګښتونه هم د پام وړ زیات شوي دي. په ځینو مواردو کې د ښوونیزو توکو د سمندري لېږد بیې تر ۱۵۰ سلنې پورې لوړې شوې دي.
یونیسف اټکل کوي چې دا ګډوډي ښايي د حیاتي مرستو لېږد له څلورو تر شپږو میاشتو پورې وځنډوي.
د افغانستان لپاره پایلې په ځانګړې ډول جدي دي.
سکاو د وروستي سفر پر مهال وویل چې هغه د جلالاباد ته نږدې په یوه کلیوالي روغتیايي مرکز کې میندې لیدلي چې له خوارځواکو ماشومانو سره بېرته ستنېدې، ځکه چې د تغذیې مواد یې خلاص شوي وو.
افغانستان همداراز د سیمې له کړکېچ سره تړلي اقتصادي فشار سره مخ دی، او په تېرو ۱۲ میاشتو کې نږدې ۲.۸ میلیونه کسان له ګاونډیو هېوادونو بېرته راستانه شوي دي.
له دې کړکېچ مخکې، چې د ۱۴۰۴ لمریز کال د کب په ۹مه پیل شو، د نړۍ شاوخوا ۲۰ سلنه د تېلو لېږد د هرمز تنګي له لارې کېده، خو له هغه وروسته ګډوډۍ د تېلو بیې لوړې کړې او نړیوال سوداګریز لګښتونه یې زیات کړي دي.
د د ملګرو ملتونو د سوداګرۍ او پراختیا کنفرانس خبرداری ورکړی چې اقتصادي بار تر ډېره پر بېوزلو هېوادونو پرېوځي، ځکه ډېری یې پر وارداتي تېلو تکیه لري.
د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترش مخکې خبرداری ورکړی و چې د هرمز تنګي ګډوډي کولی شي اقتصادي وده ورو کړي، انفلاسیون زیات کړي او نړیواله بېوزلي او لوږه نوره هم پراخه کړي.
سره له دې چې اوربند د کړکېچ د چټک پراخېدو خطر کم کړی، خو بشري ادارې وایي چې پراخې پایلې یې لا دمخه څرګندې شوې دي، چې پکې لوړ لګښتونه، ګډوډ عرضوي ځنځیرونه او په زیانمنو سیمو کې د اړتیاوو زیاتوالی شامل دي.
